شکل ­گیری حکومت صفویه (907-1135ه.ق./1501-1722م.) به مدد حضور و قدرت­ نمایی نظامیان قزلباش وابسته به ایلات و عشایر ترکمانی تحقق یافت که با پیوند مذهبی طریقت صوفیانه صفویه در اردبیل، رابطه­ای مرید- مرادی را با شیوخ و شاهان صفوی برقرار کردند. این رابطه با رسمیت مذهب شیعه در ایران در قالب پیوند شاه­الهی- غازی، رزمنده پرشور شیعی- صوفی تقویت شد. این نظامیان به­سبب نقش­آفرینی نظامی در پیکارهای شاه اسماعیل (907-930ه.ق./1501-1524م.) با خاندان­های حکومتگر، حکام داخلی و سلسله­های حکومتی رقیب مانند عثمانیان و اوزبکان و تلاش در استقرار، تثبیت و تداوم حکومت صفوی به امتیازات گوناگونی در این حکومت دست یافتند؛ و پس از خاندان سلطنتی در جایگاه دوم هرم اجتماعی و ساختار قدرت قرار گرفتند. هدف این پژوهش، بررسیِ جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل اول، به­روش توصیفی- تحلیلی و براساس داده­های منابع کتابخانه­ای است. اساس بررسی بر این پرسش قرار دارد که عامل تعیین کننده جایگاه و امتیازات نظامیان قزلباش در حکومت شاه اسماعیل صفوی چه بوده است. مفروض پژوهش بر توان نظامی و پشتوانه قبیله­ای نظامیان به­عنوان عامل تعیین کننده تأکید دارد. یافته­های پژوهش نشان داده که اساس قدرت شاه اسماعیل به حضور و قدرت نظامیان قزلباش مربوط می­شد. نقش­های گوناگون این نظامیان در عرصه نظامی­گری، مناسبات داخلی، حکومت ایالات، لَلگی شاهزادگان و حتی در عرصه روابط خارجی که نشان از تکثر وظایف و مسئولیت­های نظامیان در این دوره داشت، جایگاه و دامنة نفوذ آنان را در حکومت شاه اسماعیل افزایش داد و به مقامات اصلیِ حکومت راه یافتند.

شکل­ گیری نظام­ های سیاسی همواره با حضور و قدرت­ نمایی نظامیان در عرصه پیکار پیوند داشته است. توانایی­ های نظامیان و روحیه سلحشوری آنان در حمایت از خاندان­ های حکومت گر، موجب استقرار قدرت سیاسی در آن خاندان و ثبات نظام سیاسی مستقر می­ شد و سپس با خنثی­ سازی تهدیدات بیرونی (تهاجم دشمنان) و طغیان­ های داخلی، به تثبیت و تداوم آن مدد می­ رساند. در آغاز دولت صفویه نیز نظامیان چه در تأسیس نظام سیاسی و به قدرت رساندن اسماعیل و چه در تثبیت و تداوم قدرت و دولت او، نقش مؤثری داشتند و از کنش­گران اصلی به­ شمار می­ آمدند. در این پژوهش با طرح این پرسش که نظامیان قزلباش چه نقشی در مدیریت جنگ­ ها و تأسیس و تثبیت حکومت شاه اسماعیل اول صفوی (907-930ه.ق./ 1501- 1524م.) داشته­ اند؛ به­ روش توصیفی- تحلیلی و براساس داده­ های منابع کتابخانه­ ای به دنبال بررسیِ نقش این نیروی ایلی در جنگ­ ها و استقرار و تثبیت حکومت نخستین پادشاه سلسله صفویه است. یافته­ های پژوهش نشان داده است که نظامیان قزلباش با مشاوره­ های نظامی، حضور مؤثر در جنگ­ ها علیه حکام داخلی و قدرت­ های همسایه و سرکوب حرکت­ های مخالف، یکی از ارکان اصلی استقرار، تثبیت و تداوم­ بخشی قدرت شاه اسماعیل اول بوده اند.

1موقعیت جغرافیایی امارت ذوالقدر (740-928ق/ 1339-1521م) که در محدوده ای میان قلمرو عثمانی و صفوی قرار گرفته بود، سبب شد تحت تأثیر شرایط سیاسی این دو حکومت باشد. حکومت ذوالقدر که برای بقای خویش در پی یافتن متحد و پیوستن به حکومت مقتدرتر بود، سیاست متناقضی را در ارتباط با حکومت های صفوی و عثمانی در پیش گرفت. ذوالقدرها در آغاز تشکیل حکومت صفویه حامی و مطیع شاه اسماعیل اول (907-930ق/ 1501-1524م) بودند؛ سپس از دشمن او مرادبیگ آق قویونلو (905-914ق/ 1500- 1508م) حمایت کردند. همین تغییر سیاست زمینه ساز حملۀ شاه اسماعیل و تضعیف حکومت ذوالقدر گردید. از سوی دیگر، حاکم ذوالقدر نسبت به حکومت عثمانی نیز راه نفاق را در پیش گرفت. سلطان سلیم اول (918-926ق/ 1512-1520م) که شاهد کارشکنی های مداوم علاءالدوله ذوالقدر (884-921ق/ 1479-1515م) نسبت به عثمانی بود، از ضعف این حکومت استفاده کرد و با حمله به ذوالقدر، این دولت را شکست داد و قلمرو آن را تصرف کرد. در این مقاله، هدف بررسی تأثیر کشاکش ذوالقدرها با دو حکومت صفویه و عثمانی بر فرایند فروپاشی امارت ذوالقدر، با رویکرد توصیفی-تحلیلی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که درگیری های شاه اسماعیل صفوی با علاءالدوله ذوالقدر و ضرباتی که بر او وارد ساخت، بنیان قدرت حکومت ذوالقدر را چنان ناپایدار کرد که برافتادن آن را در حملۀ عثمانی به این امارت هموار کرد.

در این مقاله به روش کتابخانه ای و با بهره گیری از اسناد و نسخ خطی نویافته، همچنین تاریخ موثق شفاهی ضمن تحلیل و تطابق کتاب های منتشرشده دربارۀ امامزاده حضرت سیدعفیف الدین شاه زندو (ع) در شهر بیرم لارستان، به معرفی و بررسی تاریخ وی و خاندانش اقدام شده است و کوشش شده با ارائۀ مطالب مهم دربارۀ این شخصیت برجستۀ تاریخی ـاسلامی در جنوب فارس و یکدست سازی متون تاریخی، نکات و مواردی تازه یاب نیز به مطلب اضافه گردد. شاه زندو در اول قرن پنجم قمری یعنی سال 402 قمری به بخش بیرم لارستان فارس وارد شد و در سال 432 قمری، طبق سنگ قبر پیشین و تذکره ای که از سیدعلی اکبر متخلص به صابر بیرمی، کلانتر بیرم در دورۀ قاجار به دست آمده، وفات یافته است. حاصل دورۀ سی سالۀ زندگی وی در جنوب ایران، اسلام آوردن مناطق مختلف لارستان و جنوب فارس تا بخش هایی از هرمزگان و بوشهر بوده است. مقبره و گنبد و بارگاه وی در مرکز شهر بیرم است. تذکرۀ موجود بر اساس یک تذکرۀ اصلی دیرین و دیوان اشعار شاه زین العباد بیرمی (شاعر قرن هشتم و نهم و از نوادگان شاه زندو که به شرح جنگ های شاه زندو می پردازد) نوشته شده است. بیشتر امامزادگان موجود در منطقۀ لارستان و بخش های جنوبی بوشهر و بخش های غربی هرمزگان، از اولاد، نوادگان و بستگان حضرت شاه زندو هستند.

فیروزشاه نامه، قصه ای است با حال و هوای ایران باستان که از قرن نهم قمری باقی مانده است. بن مایه این قصه عشق است و این عشق حوادث حماسی داستان را ایجاد می کند. ویژگی های عیاری و قصه های پریان نیز طرح قصه را گسترش می دهد. اغلب محققان سعی کرده اند این قصه ها را در چارچوب انواع ادبی ارسطویی ببینند و آنها را ذیل یکی از انواع ادبی قرار دهند. در این مقاله، قصه فیروزشاه نامه، نخست از دیدگاه انواع ادبی و سپس از منظر بوطیقای داستان پردازی کهن فارسی نقد و بررسی می شود. با توجه به این دیدگاه ها، قصه های عامیانه ایرانی یک نوع مستقل ادبی است که از یک سنت کهن داستان پردازی مایه می گیرد. در این سنت ادبی، راوی، همواره وجه ها و مقوله های ادبی گوناگونی را در روایت به کار می برد.

در نوشتار حاضر با روش توصیفی-تشریحی نقدهای یکی از اثرگذارترین چهره های تصوّف، شاه نعمت الله ولی، در رسائل منسوب به او با هدف شناسایی حوزه هایی که نقد کرده است و نیز روش و زبان او در این نقدها بررسی و تحلیل می شود. مطالعه ی این نقدها نشانگر دیدگاه و آرای او در مذهب، عرفان و فلسفه است. شاه ولی مریدان فراوانی داشته و به یقین برخی از آنها انحرافات و بی رسم و راهی هایی های داشته اند، ولی نتایج تحقیق نشان می دهد که وی به نقد آنها نپرداخته و به نقد آرای نظری در خصوص سیر و سلوک عرفانی بسنده کرده است. شاه ولی به مقام مشاهده معتقد نبوده و معرفت عرفا جز معرفت قطب را ناقص می داند. همچنین بین سیر و سلوک عرفانی و زندگی عادی و معمولی بین مردم منافاتی ندیده است. در حوزه ی فلسفه وکلام با اینکه از شارحان مکتب اکبری است، اما گاهی دیدگاه های ابن عربی و نیز دیدگاه های حکما، معتزله و متکلّمان و برخی از دیدگاه های امامیه را بدون اشاره به نام نقدشونده نقد کرده است. او با زهّاد و شطاحان مخالف بوده، اما نگاه مثبتی به ملامتیه داشته است. شاه ولی از نظر زبانی کمتر از تمثیل و حکایات بهره برده و با زبانی ساده و روشن نقدهای خود را بیان کرده است.

مطالعه حاضر به منظور مقایسه کارایی سه ماده بیهوشی شامل اسانس­ های گل میخک (Eugenia caryophyllata)، گیاه گشنیز (Coriandrum sativum) و گیاه مورد (Myrtus communis) بر شاخص­ های خونی و میزان استرس زایی در ماهی شیپ (Acipenser nudiventris) (میانگین وزنی 10/13±90/62گرم) انجام شد. براساس پیش آزمایش انجام شده به منظور تعیین غلظت بهینه هر یک از اسانس ­های فوق، غلظت بهینه اسانس گل میخک 75، اسانس گشنیز 200 و اسانس مورد 800 میلی­ گرم بر لیتر تعیین گردید. در آزمایش دوم که به منظور مقایسه اثرات اسانس ­های میخک، گشنیز و مورد بر شاخص ­های خون شناسی و استرس در ماهی شیپ انجام شد، ماهیان با غلظت های بهینه اسانس­ ها بیهوش شدند و از آن ها 10 دقیقه و 24 ساعت بعد از بیهوشی خون­گیری انجام شد. براساس نتایج، هیچ گونه تلفاتی در مطالعه حاضر مشاهده نشد. تأثیر بیهوشی با اسانس­ های مختلف بر تعداد گلبول های قرمز خون، میزان هموگلوبین، هماتوکریت، MCV، MCH و MCHC معنی ­دار نبود (0/05P). در مجموع عملکرد اسانس گیاه گشنیز و مورد در بیهوشی ماهی شیپ تا حد زیادی شبیه یکدیگر بود و با عملکرد اسانس میخک تفاوت معنی دار داشت (0/05>P)، بنابراین در مقایسه با اسانس میخک، اسانس ­های گیاه مورد و گشنیز مواد مناسب ­تری برای بیهوشی گونه ماهی شیپ هستند.

هنر موسیقی عصر شاه عباس همچون دیگر عرصه های هنر این دوران از سیاست و خط مشی سیاسی نهاد قدرت تاثیر پذیرفت. بررسی منابع موجود از توجه و علاقه ویژه شاه عباس اول به هنرهای گوناگون از جمله هنر موسیقی پرده بر می دارد و سازندگان، نوازندگان و خوانندگان را از جمله گروه هایی معرفی می نماید که در سایه لطف، توجه و اقبال شاه عباس از جایگاهی در خور توجه در دربار صفوی برخوردار گردیده، به هنرنمایی و فعالیت در عرصه موسیقی پرداخته اند. کاربردهای مختلف موسیقی که در مراسم گوناگون به ویژه در اعیاد و جشن های ویژه و مراسم تشریفاتی مورد استفاده قرار می گرفت، از رونق و رواج موسیقی در عصر شاه عباس از یک سو و حمایت، توجه و رغبت وی به موسیقی و فعالان و دست اندرکاران این عرصه هنری از دیگر سو خبر می دهد. نوشتار حاضر بر آن است که از طریق بررسی منابع موجود جایگاه موسیقی و موسیقی دانان را در پرتو توجه و تشویق شاه عباس نسبت به مقوله موسیقی آشکار نماید.

در این پژوهش اثرات بیهوشی اسانس گیاه نعناع فلفلی با غلظت های 100، 150، 200، 250 و 300 میلی­گرم در لیتر و مقایسه آن با غلظت­های 20، 30، 40، 60، 80 و 100 میلی­گرم در لیتر اسانس میخک در ماهی قزل­آلای رنگین­کمان مورد ارزیابی قرار گرفت. برای انجام آزمایش­های بیهوشی 132 عدد ماهی با میانگین وزن 27/1±31/23 گرم استفاده شد. زمان القای بیهوشی با استفاده از اسانس نعناع فلفلی در غلظت های مختلف از 69/1 تا 81/4 دقیقه متغیر بود. در مورد اسانس میخک این زمان از 82/0 تا 51/2 دقیقه در غلظت های مختلف متغیر بود. بازگشت از بیهوشی کامل در هر دو ماده بیهوشی به طور معنی­داری با افزایش غلظت ماده بیهوش کننده، افزایش یافت. زمان بازگشت از بیهوشی کامل در مورد اسانس نعناع فلفلی از 50/2 تا 55/5 دقیقه و در ماهیان بیهوش شده با اسانس میخک از 96/2 تا 87/3 متغیر بود. بر اساس معیارهای ایده آل القای بیهوشی (کمتر از 3 دقیقه) و بازگشت از بیهوشی (کمتر از 5 دقیقه)، مناسب ترین غلظت اسانس نعناع فلفلی برای بیهوشی ماهی قزل­آلای رنگین کمان در وزن آزمایش شده 200 میلی گرم در لیتر و مناسب ترین غلظت اسانس میخک 30 میلی گرم در لیتر پیشنهاد می شود.

سابقه و هدف: درختان موجود در محیط شهری می توانند از طریق فیلتر کردن و جذب گازها و ذرات سبب بهبود کیفیت هوا شوند، اما این درختان ممکن است خود در معرض خطر آلودگی هوا قرار گیرند. در گذشته از درختان چنار (. Platanus orientalis L) به فراوانی در ایجاد پوشش گیاهی تهران استفاده شده بود، اما امروزه این درختان به تدریج در حال از بین رفتن هستند. اقاقیا (. Robinia pseudoacacia L) ازجمله درختان مقاومی است که با انواع آب و هوا سازگاری می یابد و برای زیبا سازی فضای سبز کشت می شود، بنابراین به منظور مشخص شدن علت حساسیت چنار و مقاومت نسبی اقاقیا، برخی ویژگی های فیزیولوژیکی برگ آن ها در اواخر بهار در سه منطقه از تهران با آلودگی هوای متفاوت بررسی شد. مواد و روش ها: 20 برگ از پنج پایه درخت چنار و اقاقیا از سه پارک صدرا (منطقه 22)، المهدی (منطقه 9) و اوستا (منطقه 11)، واقع در غرب تا مرکز تهران جمع آوری شدند. با استفاده از اطلاعات اداره کنترل کیفیت هوای تهران، پارک المهدی و اوستا به عنوان مناطق آلوده و پارک صدرا به عنوان منطقه به نسبت پاک شهر تهران تعیین شد. به کمک دستگاه هدایت سنج روزنه، هدایت روزنه (تعرق روزنه)، مقاومت روزنه و رطوبت نسبی برگ ها بر روی درخت اندازه گیری شد. سنجش میزان کلروفیل و کاروتنوئید به روش Porra (2002) و میزان آنتوسیانین به روش Mancinelli و همکاران (1988) انجام گرفت. از برگ های خشک شده و نیز نمونه خاک های سه منطقه با استفاده از دستگاه Digesdahl به روش Pichtel و Bradway (2008) عصاره گیری شد. درنهایت، با استفاده از دستگاه ICP جذب اتمی، غلظت عناصر آهن، روی، نیکل و مس در هریک از عصاره های حاصل از برگ ها و خاک تعیین شد. آزمایش در قالب طرح کامل تصادفی در پنج تکرار به اجرا درآمد. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار آماری SAS version 9. 1 انجام شد. تجزیه واریانس داده ها با روش Two Way Anova و مقایسه میانگین ها براساس آزمون چنددامنه ای دانکن انجام گرفت. نتایج: بررسی خاک نشان داد که نوع بافت خاک سه منطقه، تفاوت اندکی با یکدیگر دارند و آلودگی فلزات سنگین بیشتر از حد مجاز در آن ها مشاهده نشد. برای هر دو درخت اقاقیا و چنار، بیشترین تعرق یا هدایت روزنه برگ در مناطق آلوده و کمترین آن در برگ های پارک صدرا بود. برعکس، بیشترین مقاومت روزنه در برگ های هر دو درخت در پارک صدرا مشاهده شد، اما مقدار این متغیر همانند رطوبت برگ در درخت چنار سه منطقه باهم اختلاف معنی داری نداشتند. کمترین درصد رطوبت برگ درختان اقاقیا مربوط به پارک صدرا بود (P<0. 01). بیشترین مقدار کلروفیل و کاروتنوئید در برگ های چنار (P<0. 01) و اقاقیا مربوط به پارک صدرا بود. برگ های چنار پارک صدرا، بیشترین مقدار آنتوسیانین را داشتند (P<0. 01)، درحالی که کمترین مقدار آنتوسیانین در برگ های اقاقیا در پارک صدرا مشاهده شد (P<0. 05). تحت تأثیر آلودگی هوا، مقدار چهار عنصر آهن، روی، نیکل و مس در برگ درختان چنار، تغییر معنی داری نکرده بود. به طورکلی، مقدار عناصر روی و نیکل در برگ درختان چنار نسبت به برگ درختان اقاقیا بیشتر بود. برعکس، برگ اقاقیا حاوی مقادیر زیادی از آهن و مس بود. مقدار آهن در برگ اقاقیای مناطق آلوده، بیشتر از منطقه پاک بود (P<0. 01). کمترین مقدار نیکل در برگ های اقاقیای پارک المهدی مشاهده شد (P<0. 05). مقادیر مس و روی در برگ های درختان اقاقیای سه منطقه با یکدیگر اختلاف معنی دار نداشتند. نتیجه گیری کلی: به نظر می رسد که اقاقیا برخلاف چنار، تحت تأثیر آلودگی هوا تا اواخر بهار دچار کاهش مقدار کلروفیل و کاروتنوئید نمی شود. این احتمال وجود دارد که یکی از سازوکارهای دفاعی این گیاه، توان افزایش مقدار آنتوسیانین برگ ها باشد. همچنین، آلودگی هوا، هدایت روزنه های هر دو گیاه را افزایش داد. اقاقیا با کاهش مقاومت روزنه و افزایش رطوبت برگ از خشک شدن برگ در اثر از دست دادن آب جلوگیری می کند، درحالی که روزنه های برگ چنار چنین واکنشی را نداشتند و علائم نکروزه شدن و خشکی برگ آن به طور مشخص در منطقه آلودگی طرح ترافیک قابل مشاهده بود.